فایرایند در مقام دفاع از روش ناگرایی مراحل اکتشاف و داوری  ضمن طرح پرسشی مبنی بر اینکه پژوهش تجدید نظر کننده در شاخص ها را چگونه باید ارزیابی کرد ؟  ، اذعان میدارد که پرسش فوق به اندازه پرسش از ابزارهای اندازه گیری راهبر تا کشف قلمرو هنوز نا مشخص جهان ". بی معنی است. لذا در ادامه می افزاید : «ما این قلمرو را نمی شناسیم نمیتوانیم بگوئیم چه چیزی در آن جا کارا خواهد بود. برای پیشرفت کردن یا باید در آن قلمرو درائیم و یا درباره ی آن حدس هایی بزنیم ما با تدوین تمایلات نامتعارف عقلانی و اجتماعی و احساسی عملاً در آن قلمرو در آمده ایم و اهمیت ندارد که این تمایلات وقتی از دیدگاه تئوریها و شاخصهای استقرار یافته نگریسته شوند، چه اندازه شگفت انگیز در نظر می آیند. قطعاً بی اعتنایی به آن دسته ویژگیهای فیزیکی ناسازگار با مفاهیم روحانی پذیرفته شده نشان ابلهی است، اما بی قدر دانستن تخیلات نامناسب با جهان فیزیک نیز نشان کوتاه نظری است .

درباره ی شاخص هایی که بنابر فرض هادی اندیشه ها و اعمال هستند نیز ملاحظات مشابهی میتوان به عمل آورد. این شاخص ها نه ثابت اند و نه میتوان با بستن آنها به دیدگاهی خاص به آنها ثبات بخشید زیرا دانش ارسطو کیفی و مشاهده ای بود دانش امروز، دست کم تا جایی که دانشمندان طبیعی سرشناس با آن سر و کار دارند کمی و تئوریک است کدام بر حق است؟ آن بر نوعی اطلاعات متکی است که دارای حق تقدم است و این بر فرهنگ با رهبران فرهنگی» که اطلاعات را به کار می برند .

بنابر این اموری که علم آنها را اصل موضوع میگیرد یافت نمیشوند و پایه ای عینی» برای همه ی فرهنگها و همه ی تاریخ تشکیل نمی دهند. این امور را گروه ها و فرهنگها و تمدن ها شکل میدهند ». لذا به تعبیر فایرا بند علم، سنت واحد نیست علم سنتهای بسیار است و از این رو شاخصهای بسیار و بعضاً با یکدیگر ناسازگار به وجود می آورد ».

بنابراین با توجه به آنچه گذشت میتوان پذیرفت که علم امروز در نظر دانشمند فردا خیلی معقول نباشد. آنهایی که به پیشرفت از طریق تغییرهای کیفی باور دارند. قطعاً چنین دیدگاهی دارند. اگر بخواهیم همراه با پیشرفت گرایان به نحو عینی» سخن بگوئیم، یعنی، شرح بهتر را بر شرح بدتر و مبتنی بر اصول موضوع ترجیح دهیم باید بپذیریم که فیزیک امروز نامعقول است و برای استنتاج های هستی شناختی اساس خوبی

نیست : خدایان وجود ندارند - اما اتم ها نیز وجود ندارند ». لذا با توجه به اینکه معیار پذیرفتن عقیده ها همراه با زمان و موقعیت و ماهیت عقیده ها تغییر میکند بنابراین گفتن اینکه چون خدایان در آزمایش یافت نمیشوند پس وجود ندارند به همان اندازه احمقانه است که قول بعضی از فیزیک دانان قرن 19 ام که اتم ها چون دیده نمی شوند، پس وجود ندارند ».

بنابراین پیداست که مفاهیم شاخصها و قاعده هایی که به کار میبندیم فقط در جهانی معنی دارند که ساختار خاصی دارد. این شاخص ها و قاعده ها در قلمروی که چنان ساختاری ندارند اعمال ناپذیر و بی استفاده میشوند وقتی مردم از اکتشاف جدید کولومبوس و ماژلان و دیاز Diaz آگاه شدند دریافتند که قاره ها و سرزمینها و اقوامی وجود دارند که در قدیم به حساب نمی آمده اند و حدس زدند که ممکن است. قاره های جدید دانش نیز وجود داشته باشد حدس زدند که ممکن است آمریکای دانش» نیز وجود داشته باشد همان طور که منطقه ای جغرافیایی وجود دارد که آمریکا » مینامند و آنگاه کوشیدند این آمریکای دانش» را با گذشتن از حدود ایده های موجود کشف کنند ».

بنابراین بسیاری از پیشرفتهای چشم گیر تاریخ علم فقط به این دلیل رخ داده اند که بعضی از متفکران با تصمیم گرفته اند خود را به برخی قاعده های « آشکار » معرفت شناختی محدود نکنند و یا این قاعده ها را بدون توجه زیر پا گذاشته اند . پس به تعبیر فایرابنده علم به مردانی نیاز دارد که مبتکر و جرح و تعدیل پذیر باشند نه به مقلدان متعصب الگوهای رفتاری " جا افتاده " .

در خاتمه این بحث باید افزود که فایرابند با طرح روش ناگرایی درصدد بیان محدودیتهای خاص هر یک از قواعد و شاخص های روش شناختی است و البته وی صریحاً از آنارشیستهای خام که از محدودیتهای یاد شده نتیجه میگیرند که پس همه ی قاعده ها و شاخصها بی ارزش اند و باید کنار گذاشته شوند » ؛ دوری نموده و اذعان میدارد که بسیاری از منتقدین مرا آنارشیستی خام تلقی می کنند. در حالی که این منتقدین فقرات بسیاری را نادیده گرفته اند که در آنها نشان داده ام که چگونه برخی شیوه ها به دانشمندان در تحقیقاتشان کمک کرده اند. زیرا در مطالعاتم درباره ی گالیله و حرکت براونی و پیش از سقراطیان نه تنها عدم کاراییهای شاخصهای شناخته شده را نشان داده ام بلکه همچنین کوشیده ام نشان دهم که شیوه های ناشناخته میتوانند واقعا کارا باشند . در ادامه فایرا بند می افزاید که علیرغم موافقت یاد محدودیت خاص هر یک از قواعد و شاخص ها » با کنار گذاشتن آنها مخالف است. لذا میگوید : من میگویم تمام قاعده ها محدودیت های خاص خود را دارند و هیچ عقلا نیتی » فراگیر نیست من نمیگویم میتوان بدون قاعده ها و شاخص ها پیشرفت کرد من همچنین از برخورد زمینه ای Contextual دفاع میکنم اما قاعده های زمینه ای را جانشین قاعده ای مطلق نمیکنم بلکه اعتقاد دارم قاعده های زمینه ای باید قاعده های مطلق را تکمیل کنند ».

بنابراین با این پنداره است که فابرایند میگوید میتوانیم نارسایی های طبیعت گرایی و ایده آلیسم را با یکدیگر مقایسه کنیم و به دیدگاهی کاملاً رضایت بخش دست یابیم طبیعت گرایی میگوید پژوهش عقل را کاملاً تعین میبخشد اما ایده آلیسم می گوید عقل کاملا بر پژوهش حکم می راند. از این جا میتوان نتیجه گرفت که عقل میتواند پژوهش را تغییر دهد. از ترکیب این دو اصل این ایده به دست می آید: راهنمایی که بخشی از فعالیت است خودش را هدایت میکند و تغییر میدهد. این مربوط است به دیدگاه تاثیر و تاثر متقابل عقل و اشتغال» علمی (پژوهش).

کاشی سنتی آشپزخانه - کاشی بین کابینی - کاشی سنتی رنجبران