آغاز استفاده و بهره گیری از کاشی در معماری عهد
اسالمی به درستی روشن نیست. بررسی ها و کاوش های محوطه ها و شهرهای اسالمی حکایت
از آن دارد که از اواخر قرن چهارم هجری هنرمندان با ساخت کاشی و نحوه لعاب دهی آن
آشنا بوده اند. همچنین در بعضی منابع تاریخی و
ادبی میخوانیم که استفاده از کاشی در آرایش بناها در اوایل اسلام مرسوم و متداول
بوده است.
در کاوش های جرجان و در یک بنای مذهبی متعلق به قرن
چهارم و پنجم هجری صدها قطعه آجر تراش دار به دست آمد که دارای لعاب فیروزه ای
بود. همچنین در بین کاشیهای مکشوفه تعدادی کاشی کتیبه ای با نوشته کوفی شامل سوره های
قرآن، به رنگ فیروزه ای مشاهده شد.
از اولین نمونه های کاشی کاری ایران اسلامی می توان
به شبستان گنبد دار مسجد جامع قزوین (509 هق) اشاره کرد که شامل حاشیه ای تزِیینی
از کاشی های کوچک فیروزه ای است. کتیبه کاشی مناره این مسجد دامغان را که مربوط به
سال 450 هجری قمری است را از قدیمی ترین نمونه های کاربرد کاشی در معماری اسلامی
ایران بیان می کنند، مکان کتیبه را در بالای مناره دانسته که شامل آیات هجده و
نوزده از سوره مبارکه آل عمران است.
از قرن چهارم و پنجم هجری برای زیبا سازی و نما
سازی ساختمان ها ، از روش تزیینات آجری دور درج چینی بناها استفاده می شده است .از
نمونه های جالب کاشی های یک رنگ اولیه می توان کاشی های موجود در موزه ایران
باستان، مساجد حیدریه، جامع قزوین، مناره مسجد سین، گنبد کبود مراغه، برج های
خرقان (486-460 هجری) را نام برد که با کاشی فیروزه ایی تزیین شده است.
ادامه کاربرد کاشی یک رنگ در بناها منجر به استفاده
از رنگ هایی دیگر شد و به تدریج در قرون بعد رنگ هایی مانند قهوه ایی، آبی سیر،
نیلی، سفید و سیاه همانند کاشی فیروزه ایی در آرایش بناها در سطوح داخلی و خارجی
بنا متداول گشت.
از قرن ششم هجری کاشی هایی با لعاب های فیروزه ای و
لاجوردی با محبوبیتی روزافزون رو به رو گردیده و به صورت گسترده در کنار آجرهای
بدون لعاب به کار گرفته شدند. کاشی کاری دوره اسلامی از زمان سلجوقیان رواج کامل
پیدا کرد.
سلاطین سلجوقی قرن پنجم و ششم از حامیان بزرگ این
صنعت بودند و هنرمندان و صاحبان حرفه را در دربار و مقر حکومت خود در مرو نیشابور
و هرات و ری و اصفهان گرد آوردند. ری و نیشابور که از شهرهای آباد و معتبر دوره
سلجوقی بود یکی از مراکز مهم صنعت سفال و کاشی گردید.
برای تزیین دیوارها و سطوح داخلی بناها از قرن ششم
هجری به بعد صنعت کاشی سازی بحدی در ابنیه و ساختمان های مذهبی و شخصی معمول گشت که نمی توان عمارت یا
کاخی را بدون آن که کاشی های زیبا با رنگ آمیزی عالی و اشکال ممتاز دیوارهای آن را
زینت بخشید و شکل ایرانی خاص به آن بدهد به تصور در آورده.
از دیگر آثار این دوره، «گنبد غفاریه» در مراغه است
که در این بنا رنگی که از آن در گنبد سرخ مراغه کم استفاده شده و به فیروزه ای
منحصر است، بسیار مورد استفاده قرار گرفته است. نکته مهم در کاشی کاری اواخر این
دوره، استفاده از کاشی به اشکال متنوع در ابنیه است که تأثیر تزیینی خود را بیش از
همه در پوشاندن سطوح برجای گذاشته است.
یکی از آثار درخور توجه این دوره، بنای برج مقبرهای
گنبد سبز کرمان است قبه سبز یکی از بناهای تاریخی کرمان است که سابقه آن به دوره
حاکمیت قراختاییان در حدود 780
سال پیش (تقریباا 650هجری قمری) میرسد.
یک بنای کاشی کاری شده و عنوان قدیمی ترین نمونه
کاشی کاری معرق ایران را به خود اختصاص داده است. گنبد بنا در حدود 50 متر بوده
است و با کاشی های فیروزه ای تزیین شده بود. دلیل نامگذاری این بنا به قبه سبز
داشتن همین کاشیهای فیروزهای است.
دوره ایلخانی را میتوان فعال ترین دوره ساخت کاشی
تا این زمان در ایران دانست، با اینکه ویرانی حاصل از تهاجم اقوام مغول در اواسط
قرن هفتم هجری، تنها مدت کوتاهی بر روند تولید کاشی تأثیر گذاشت. در واقع هیچ نوع
کاشی از حدود سال های 642-654 ه.ق بر جای نمانده است.
پس از این سال ها، حکام ایلخانی اقدام به ایجاد
بناهای یادبود کرده و به مرمت نمونه های پیشین پرداختند. نتیجه چنین اقداماتی،
احیای صنعت کاشی سازی بود. در دوره مغول نیز هنر کاشی سازی مرتبه ارجمندی داشت و
نمونه کاشی های نفیسی که در عصر مغول ساخته شده در موزه متروپولتین نیویورک،
هرمیتاج لنین گراد و موزه ایران باستان تهران دیده می شود.
کاشان، سلطانیه، نیشابور، سمرقند، ساوه و مشهد از
مراکز عمده سفال سازی دوره مغول هستند ولی کار استادان کاشان در عصر مغول هم
درخشندگی خاص داشت. در این دوره مانند عصرسلجوقیان کاشی لعاب دار برای تزیین ابنیه
و عمارت و مساجد و مقابر بطور قابل ملاحظه ای بکار میرفت.
واژگـان کلـیدی:کاشی سنتی،معماری سنتی،کاشی کاری مساجد،دکوراسیون و دیزاین،کاشی هفت رنگ،کاشی
مسجدی،کاشی محراب،کاشی قران،تولید کننده کاشی هفت رنگ،کاشی اشپزخانه،کاشی
مترویی،کاشی مراکشی
طراحی ساخت کاشی محراب در کاشی سنتی رنجبران