کاشی سنتی رنجبران

صفحه اصلی  |  مقاله ها  |  بررسی اسناد کاشیکاری حرم و اماکن متبرّکه رضوی از صفویه تا قاجاریه
بررسی اسناد کاشیکاری حرم و اماکن متبرّکه رضوی از صفویه تا قاجاریه
 
مقدمه :

کاشیکاری بهترین وعالی ترین شیوه ای است که ایرانیان برای تزیین وآرایش ساختمان ها ابداع کردند و به حدّی از این عنصرتزیین، در ابنی? مذهبی و شخصی ایران بعد از اسلام استفاده شده است که کمتر بنای رسمی را بدون آجرهای زیبای کاشی می توان مشاهده کرد.


ترکیب کاشیهای مختلف ازجمله کاشیهای معرّق، اماکن مذهبی به خصوص صحن عتیق حرم امام رضا علیهالسّلام  را به شاهکاری هنری تبدیل کرده است.


درمجموع? اسناد آرشیو مدیریت اسناد و مطبوعات سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، 930 سند دربار? کاشی و کاشیکاری موجود است که 382 مورد آن در مورد کاش یکاری، 85 سند دربار? کاشی تراش، 5 مورد کاشی تراشی، 16سند خشت کاشی، 63 مورد کاشی ساز، 1مورد کاشی دوال، 36 سندکاشی گر،5 سند کاشی گ لتخت، 6 مورد کاشی معرّق و 5 موردکاشی هفت رنگ است.


استفاده از کاشی در قسمت های مختلف حرمرضوی، در دور? صفویه، جزو مصالح برتر است. حتّی دور گنبد مطهّر و ساق? گنبد نیز زمانی از کاشی استفاده شده و نوع کاشی استفاده شده نیز عمدتاً کاشی نره  و معرّق است.


کاشیکاری قبل از شاه عباس صفوی برای مدّتی کوتاه، پیشرفت و تکامل نداشت، ولی از زمان وی تحرّکی در این فن به وجود آمد.


یکی از دلایل این مسأله، توجّه خاصّ شاه عباس به پوشش مقبره های ائم? اطهار علیه مالسّلام
و مساجد با کاشی های زیبا و هفت رنگ بوده است.


کاشی کار که با کاشی های هفت رنگی، معرّق و زیرلعابی، گوشه های قوسی شکل بین ایوان ها و یا طاق های روا ق ها و ازاره های صحن ها را با خوش ذوقی هنرمندان? خود تزیین می کند و رنگهای آبی فیروزه ای، لاجوردی، سرخ تیره، زرد کدر و سیاه منگنزی را با عشق در هم می آمیزد
و نقش بدیع می آفریند، بی شک هنرمندی قابل تحسین است . 


در دور? افشاریه استفاده از کاشی هم چنان متداول است امّا غالب مصالح به کار برده شده، گچ در گچکاری و گچ بری روا ق هاست. 

بیشتر کاشی های به کار برده شده در عهد افشاریه در صح نها توسّط استادان اصفهانی به عمل می آمد . 


یکی از بیشترین کاش یهای استفاده شده در این دوره،کاشی گل تخت است که در کشیک خان? خدّام کار شده است . 


در دور? قاجاریه عمده انجام تعمیرات علاوه بر کاشی کاری، گچ کاری و گچبری، آینه کاری نیز هست که در مکان های مختلف از جمله روا ق های حرم مطهّر به کار رفته است . 





ارزش های اطّلاعاتی اسناد:

دفاتر اوارجه و توجیهات از جمله منابع ارزشمند دربار? وضعیت و تشکیلات آستان قدس رضوی،
در محدود? زمانی بین دور? شاه عباس اوّل صفوی تا اواخر دوره قاجار است .

تنظیم این دفاتر به صورت سالانه و طبق تقویم هجری قمری و موافق سال نمای ترکی است. 

دوره و مجموع? کامل هر دفتر که بر روی فردهای جداگانه تهیه می شده، معرّف گردش مالی آستان قدس در طول یک سال شمسی است.


دفتر توجیهات دارای دو بخش توجیهات و مقرّرات بوده است.

در بخش توجیهات ، تمامی هزین ههای انجام شده، اعم از حقوق و مستمری کارکنان (وظیفه، مواجب و مرسوم) و هزینه های جاری مطابق صیغه های برات نویسی به ترتیب حروف الفبا ثبت می شد.


با مراجعه به این بخش می توان با مشاغل و مناصب آستان قدس، نام و تعداد کارکنان، موقعیت و مقام هر فرد با توجّه به میزان حقوق دریافتی وی، نام بخش های مختلف آستانه و نوع و میزان هزینه های جاری آستان قدس آشنا شد، همچنین چون در این اسناد، محلّ تأمین اعتبار هزینه ها نیز آمده از طریق آنها می توان به نام بسیاری از موقوفات آستان قدس و منابع درآمدی آن پی برد.

 از دیگر اسناد قابل توجّه درتعمیرات (( استیفانامچه ها )) هستند. 

استیفانامچه قرارداد تعمیر و یا ساخت و ساز در اماکن متبرّک? رضوی بود که بین معماران خارج از
آستان قدس با امنای تعمیرات تنظیم میشد و معمولاً به صورت مقاطعه کاری انجام می گرفت. بیشتر این استیفانامچه ها در دور? افشاریه تنظیم شده است.


تعمیرات کاشی کاری صحن عتیق طی استیفانامچه ای به سال 1148ه.ق به استاد صالح معمارباشی واگذار شده و او نیز استاد محمّدجعفر کاشی تراش را مأمور این کار کرده است.


نکت? قابل توجّه در این سند آن که خشت های کاشی به کار برده شده در این زمان در
صحن عتیق توسّط استادان اصفهانی از جمله استاد بدیع کاشی کار به صورت دستی عمل آمده است که تعداد این کاشی 94 قالب بوده است.


این تعمیرات در دور? قاجار نیز کمابیش ادامه پیدا می کند و کاشیکاری های آن در ذیقعد? 1257ه.ق از قرار روزنامچه به مهر حاجی میرزا عبدالوهاب به مبلغ 5 تومان و 5760 دینار انجام شده است . 







1398/05/01
بالا